τέχνη και πολιτισμός

Τέχνη και Ευρωπαϊκή ταυτότητα

Ο ρόλος της τέχνης και του πολιτισμού στη δημιουργία μιας Έλληνο-Ευρωπαϊκήaς ταυτότητας είναι ένα πολύ σημαντικό ζήτημα, το οποίο απασχολεί όχι μόνο τους καλλιτέχνες και τους διανοούμενους, αλλά και όλους τους ανθρώπους που νιώθουν μέσα τους τη φλόγα της δημιουργίας. Αφορά επίσης και όλους όσους αισθάνονται ή θέλουν να αισθάνονται Ευρωπαίοι πολίτες. Γι’ αυτό το λόγο λοιπόν, η παρακάτω ανάλυση θα έχει τρία μέρη:

  1. Τι είναι αυτά που μας κάνουν να αισθανόμαστε  Ευρωπαίοι;  Τι εννοούμε με τον όρο “Ευρωπαϊκή ταυτότητα”;
  2. Πού προσανατολίζονται πολιτισμικά οι Ευρωπαίοι και ποιά είναι η πνευματική τους κατάσταση;
  3. Η τέχνη μετράει καθόλου στις μέρες μας, ή δεν υπάρχει πια μεγάλο κοινωνικό ενδιαφέρον γι’ αυτήν; Τι μπορούν να προσφέρουν οι καλλιτέχνες στην Ευρώπη;

1: ΕΥΡΩΠΑΪΚΉ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Ρίξτε μια ματιά σε έναν πολιτικό χάρτη της Ευρώπης. Σίγουρα θα προσέξετε τα διάφορα χρώματα που αντιπροσωπεύουν τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά θα δείτε και ότι υπάρχουν και πολλά κράτη στα οποία αναφέρεται το γεγονός ότι δεν είναι μέλη. Αν δούμε όμως έναν φυσικό χάρτη της Ευρώπης, θα δούμε μόνο βουνά και θάλασσες. Εκεί όλα τα κράτη είναι μέλη της Ευρώπης και τα μόνα χρώματα που βλέπουμε, είναι αυτά που αντιπροσωπεύουν το ανάγλυφο τους.

 Όλοι μας σε κάποιοι φάση θα έχουμε αναρωτηθεί αν αισθάνεται ένας Μολδαβός, ή ένας Ελβετός,  αισθάνεται περισσότερο ή λιγότερο Ευρωπαίος από εμάς και τα άλλα μέλη της ΕΕ.  Πέρα όμως από τη ταυτότητα του Ευρωπαίου, υπάρχει και άλλη μία που βάζουμε πάντα πρώτα. Λέμε λοιπόν ότι πρώτα είμαστε Έλληνες, Γάλοι, Ιταλοί, και μετά Ευρωπαίοι!

Ο Γερμανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος  Jürgen Habermas λέει, είπε ότι υπάρχουν δυο λύσεις για τη δημιουργία μιας Ευρωπαϊκής ταυτότητας:

Η πρώτη λύση βλέπει την Ευρώπη κυρίως με νομικούς όρους, δηλαδή σαν ένα πολύπλοκο σύστημα  δικαιωμάτων και μιας «αυτοκρατορίας» του νόμου.  Αυτό σημαίνει ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να υποτάσσονται σε αυτό το νομικό σύστημα αλλά και να απολαμβάνουν όλα και σε ίσο βαθμό όλα τα δικαιώματα που προέρχονται από την καθολικότητα των αρχών που υποστηρίζει και εκπροσωπεί η Ευρωπαϊκοί Ένωση.

Η δεύτερη λύση, η οποία θεωρείται και περισσότερο «δημοκρατική», αφορά  την ιδέα του «συνταγματικού πατριωτισμού».  Με άλλα λόγια, πρόκειται για πρόταξη της Ευρωπαϊκής ταυτότητας πάνω από την εθνική. Αν πρέπει δηλαδή να λέμε όλοι οι Ευρωπαίοι «Εγώ γεννήθηκα Ευρωπαίος και Ευρωπαίος θα πεθάνω!»

Υπάρχει όμως και μια τρίτη λύση, την οποία δε σκέφτηκε ο Habermas, αλλά προκύπτει από την πραγματικότητα και την επικαιρότητα και μάλιστα φαίνεται να είναι και η πιο βιώσιμη και εφαρμόσιμη: το κρίμα. Ζούμε σε μια καπιταλιστική κοινωνία και είναι γνωστό ότι ο καλβινισμός, σύμφωνα με τον Μαξ Βέμπερ, είναι η αιτία του καπιταλισμού.  Όλοι επίσης πιστεύουμε ότι η κοινωνία μας  δεν διαφέρει από τον υπόλοιπο αναπτυγμένο κόσμο, διαφέρει όμως και πολύ μάλιστα, από αυτό που αποκαλούμε τρίτο κόσμο. Τις υπανάπτυκτες περιοχές δηλαδή που εκμεταλλευόμαστε για να ικανοποιούμε πάντα τα οικονομικά μας συμφέροντα!

2: Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Στο σχολείο μας δίδαξαν ότι όλες οι εθνικές ταυτότητες, δημιουργούνται μέσα από την ιστορία και την καλλιτεχνική παραγωγή της κάθε χώρας.  Αν λοιπόν δεχθούμε ότι η ιστορία και η τέχνη της Ευρωπαϊκής ένωσης πρέπει απλά να είναι μια απλή προσθήκη στις ιστορίες και τις τέχνες των Ευρωπαϊκών κρατών, τότε δε χρειάζεται να αλλάξουμε τίποτα!

Θα προσθέσουμε στα ιστορικά βιβλία μας τις ιστορίες και τις λογοτεχνίες των κρατών που  θα ενταχτούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση όταν θα φτάσουν στο κατάλληλο ακαθάριστο εγχώριο προϊόν, λες και αυτό φανερώνει την αξία ενός λαού; Θα παραμείνουμε πιστού στα στερεότυπα που οι ίδιοι οι λαοί φτιάχνουν για τους εαυτούς και οι άλλοι γι’ αυτούς; Για παράδειγμα, οι Έλληνες θα υποστηρίζουν ότι η Ελλάδα έχει μία πολύ σημαντική πολιτισμική ταυτότητα, αφού, το 1821 που επαναστάτησαν εναντίον των Οθωμανών, οι Ευρωπαίοι έτρεξαν να βοηθήσουν. ας μη ξεχνάμε και τον μεγάλο  Άγγλος ποιητή Βύρωνα που πέθανε για την απελευθέρωση της  Χώρας, μάλλον ως ένδειξη ευγνωμοσύνης, σύμφωνα με τους Έλληνες πάντα, για το γεγονός ότι η ελληνική γλώσσα ήταν η γλώσσα της σκέψης και της φιλοσοφίας στην εποχή που ο λαός του ζούσε σε σπηλιές!

Οι ίδιοι οι Έλληνες θα πρέπει να συνεχίσουν δηλαδή να δέχονται φαινόμενα όπως το δημόσιο κάψιμο των βιβλίων του Μίμη Ανδρουλάκη το 2000, ως απόδειξη της ελευθερίας της έκφρασης και της δημοκρατίας; Θα πρέπει επίσης να συνεχίσουμε όλοι οι Ευρωπαίοι να έχουμε αμφιβολίες για Ολοκαύτωμα, μιας που σύμφωνα με τον Γάλλο ιστορικό Robert Faurisson δεν συνέβη ποτέ και οι αίθουσες αερίων δεν υπήρχαν στα γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Ας δούμε όμως τώρα και τη πολιτισμική κατάσταση του μέσου Ευρωπαίου με βάση τα αποτελέσματα μιας έρευνας   που πραγματοποιήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τη EUROSTAT σε 16.162 άτομα:

  • Σχεδόν όλοι οι Ευρωπαίοι (97.6%) βλέπουν τηλεόραση και το 99% έχουν τουλάχιστον μια τηλεόραση στο σπίτι ·
  • Περισσότεροι από τους μισούς Ευρωπαίους δεν χρησιμοποιούν υπολογιστή
  • Οι κάτοικοι της Βόρειας Ευρώπης διαβάζουν περισσότερα βιβλία από τους κατοίκους του Νότου.
  • Σχεδόν ένας Ευρωπαίος στους δύο διαβάζει μια εφημερίδα καθημερινά

Υπάρχουν επίσης μεγάλα ποσοστά ανθρώπων που:

  • Δεν έχουν παίξει θέατρο (94%),
  • Δεν παίζουν ένα μουσικό όργανο (86.8%),
  • Δεν ασχολούνται με τις “καλές τέχνες” (83.5%)
  • Δεν ασχολούνται με τη δημιουργική γραφή (83.3%)

Η Ευρώπη που είναι κολλημένη στη τηλεόραση και τις εφημερίδες, ελέγχεται εύκολα από τους ανθρώπους που ελέγχουν αυτά τα μέσα. Μας ενημερώνουν καθημερινά για το τι φοράει η Φαίη Σκορδά, ή για πόσες βρισιές ξεστόμισαν στο γήπεδο οι ποδοσφαιριστές και προσπαθούν συνεχώς να μας πείσουν ότι ο πόλεμος στις μουσουλμανικές χώρες γίνεται για θρησκευτικούς λόγους και όχι για το πετρέλαιο!

3: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Οι συγγραφείς έχουν πλέον περιθωριοποιηθεί κοινωνικά. Οι περισσότεροι απλά γράφουν αυτά που ο έκδοτης τους θα ήθελε να εκδώσει, άλλοι γράφουν απλά και μόνο για να ευχαριστήσουν κάποιο συγκεκριμένο αναγνωστικό κοινό γιατί ξέρουν πως αν έγραφαν αυτά που πραγματικά ήθελαν, ελάχιστοι θα μπορούσαν να τα καταλάβουν.  Ο συγγραφέας παλιότερα είχε ένα διαφορετικό πρεστίζ. Ο Δάντης  έφτιαξε την Ιταλική γλώσσα. Ο Shakespeare και ο Μολιέρος εμπνεύστηκαν από τους αρχαίους Έλληνες και Λατίνους συγγραφείς. Η Ευρώπη του 20ου αιώνα, γνώρισε τα πιο δημιουργικά της χρόνια όταν ο Πικάσο ανακάλυψε την Αφρικάνικη τέχνη.

Η τέχνη και η δημιουργικότητα δεν έχουν σύνορα, δεν έχουν ταυτότητα, δεν είναι προϊόντα που μπορείς να πουλήσεις και να αγοράσεις. Η τέχνη δεν πρέπει να γλύφει την εξουσία! Το 1492 o Χριστόφορος Κολόμβος ανακάλυψε την Αμερική και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακάλυψε το διαπολιτισμικό διάλογο το σωτήριο έτος 2008. Ο διαπολιτισμικός διάλογος  όμως υπήρχε και θα υπάρχει πάντα και δε θα σταματήσει ποτέ, γιατί δεν ακολουθεί τους κανόνες του χώρου και του χρόνου. Θα κλείσω με τα λόγια του Jorge Luis Borges για την Οδύσσεια: “δεν ήταν  ο Joyce που εμπνεύστηκε από την Οδύσσεια του Ομήρου… Ήταν ο Όμηρος που εμπνεύστηκε από την Οδύσσεια του Joyce!”

 πολιτισμός στην αρχαία Ελλάδα

spacer